Апрел  2011 ш. рзы агазе0 «А8садгьыл А8сны» ианын «Иащ0ахума А8суа бызшъа»  захьёыз  Сара сыстатиа актъи ахъ0а. Уи  азкын а8суа бызшъа а0агылазаашьа. Ашь0ахьтъи агазе0 аномер6ъа рыйны ийалар акъын астатиа аюбатъии ах8атъии ахъ0акъа. Агазе0 «А8садгьыл А8сны» афинанстъ мзыз6ъа ирыхйьаны а0ыжьра аанкылоуп.

Астатиа актъи ахъ0а акьы8хьра аан гха6ъак шамазгьы, ишъгъалашъозар а8суа бызшъа ахархъара А8сны аюны7йа ишылайъз атъы ащъон. Хыла8шрада инхаз щбызшъа апроблема аёбаразы  аз7аара ры0ан А8сны анапхгара, а8суа интелегенциа аха0арныкцъа. Абар шы6ъсыбжак иеищаны ишы7хьоугьы абызшъа апроблема аёбаразы аёъгьы дахам7гылеит. Ус иага ийазаргьы сыстатиа  аюбатъи ахъ0а абра ишъыдызгалоит.

А7суа ха7а

А8суа ха7а, ар8ыс ха7а

Алыцъща икушеит а8са ам7а,

Иус6ъа шыцъгьахаз ибеит

Ала6ъа дрыцъцарц деихеит.

Иэынеихеит аанда иэавак,

Аха ицщаит уайа лак,

Данынаскьа даэа лак.

Абар,уара нас алакъ.

Аэны шьыбжьон аёъгьы имбаёакъа

Дырфарц рылшоит ала6ъа,

Деихеит аанда дахы8арцазы

Ала6ъа ицраст дырфарцазы.

Акы и7нажъеит иара ижьы

Агьи  акит ишьапы,

Аха дрыцъцеит ала6ъа,

Дахыюрит аанда ус цъгьала.

Ахкаара аюны7йа ащъа6ъа

Днарылащаит нас иара.

Ащъа6ъа яъыруа иааила0рит.

Аха7а дахькащаз дым7асит,

Ишьа илеиуаз афюы ркит

И8с0азаарагь абрайа итрит.

Абрайа сажъабжь а7ыхътъоуп,

Ижъдыруазар шъара ишъыхъ0оуп4

Афырха7а и8сы ихым7ыцт,

Ащъа6ъа иара ицрым7ыцт.

                                                                           И.Къ7ниа.

ИАЩ)АХУМА  А*СУА БЫЗШЪА

А7ыхътъантъи ашы6с6ъа рыюны7йала ирацъоуп а8суа бызшъа а0агылазаашьа иазкны ацъажъара6ъа, ан7ам0а6ъа. Сара излазбо ала, 5ьоукы ар0 ацъажъара6ъа, астатиа6ъа а8суа бызшъа ахархъара а8с0азаарайны иаряъяъозшъа рбо иалагеит. Убар0 ацъажъара6ъа ийоу алащам7озар и6ъэиара дуны, абри абриоуп щъа йа7а ыйаёам. Уимоу, щара иахьа ищамоу а7арауаа рыбжьара абри аус (а8суа бызшъа а0агылазаашьа ха0ала и0ыз7аауа щъа сара аёъгьы дсыздыруам.  Сара сызэу а8суа грамматика, ажъар6ъа 0ыз7аауа ракъм  Ааи, ирацъоуп иахцъажъахьоу а7арауаа.  Еилкааны ищамам шы6с-шы6сыла щара щашкол6ъа рахь иааиуа а8сшъа здыруа ахъ36ъа рхы8хьаёара иагхо, иацло. И0ыз7аахьоу дыйаёам ахъы3 бащча6ъа, мамзаргьы ашкол6ъа роушь0ым0ацъа рыйны абызшъа адырра а0агылазаашьа шыйоу. Ус анакъха, еияьхеит, ма еицъахеит щъа ащъара аёъгьы илшом.  Абри7ъйьа иахьа уажъраанёа иащзеиэымкааит А8суа инстиут, ма  А8суа университет айны. Абри рхахьы  иаарымгац А8суа бызшъа арэиара афонд аусзуцъа. 

 Сара излазбо ала, а8суа бызшъа ахархъара еицъамхамзар  еияьхеит ахъущъааратъ акагьы  ыйам. А8сшъа ззымдыруа ахъ36ъа рхы8хьаёара есымшааира иацымлозар иагхом. Ачынуаа ракъзар, ала шуан аэы щъуан щъа, абриайара ирщъахьоу щара иащусёам рщъошъа, рхахьгы акгьы ааргом.

Изалымшеит а8суа бызшъа апроблема аёбра иазкны щаищабыра зны-за7ъыкгьа реилатъара. А8суа бызшъа азы апарламент иаднакылаз азакъан дара а7анакёом.

Абрайа иаазгоит эыр8штъ6ъак4 шы6ъ6ъак уажъа8хьа Очамчыра араион иахьа7анакуа амюаду иаэы6ъу а6ы0а6ъа зегь рыхьё6ъа и8шёаёа а8сышъала июны икыд7ан, уимоу, А8сны иазкны ажъеинраала6ъа ахькыдыз ыйан. Иахьа ур0 аюыра6ъа урысшъала иры8сахуа иалагеит. Сара сахьиз а6ы0ахь амюа узырбо аюыра «Атара абхазскаиа»  щъа иэаэаёа икыдыр7еит.Сахьиз а0ы8 спаспорт а8сышъала «Атара абхазскаиа щъа ахьану азымхошъа. Апаспорт ансыр0оз юынтъ иры8сахит абланк6ъа,а8сышъала иашан ианырм7азт азы. Ах8атъи аан саргьы исызгуам0еит с6ы0а ахьё шоурысхьыёхаз.

Анкьа а8суа хьёы змаз Егры аёиас ахьё иахьа А8сны ахархъара амаёам.Щзабашьуаз щтопонимика шъырёуеит щъа рбызшъала Ингур щщъоит зехьын5ьара.

А8сны иаадырт6ъоз аща86ъа анкьа а6ыр0уа хьёы  рыр0он,уажъы щара аурыс хьыё6ъа ращ0оит4 «Снежнаиа» . «Крубера»  ущъа.

Щамюа6ъа ирынгылоу а8суа милициа аусзуюцъа макьанагьы ГАИ щъа урысшъала ахьё рымоуп, изы6ътъоу рмашьына6ъа «ДПС» «ППС» щъа ада юыра рынны иубаёом. Амашьына анааныркылалак урысшъала уацъажъара иалагоит, Урыстъылатъи ГИБДД щъа изышь0оу рформа6ъа рышъ7аны.

Ахъахъ0ра хыбра6ъа, адъ6ьан6ъа шамахамзар 8суа хьёык рыхны иубом.Айъа еиваяяа идыргылаз аресторан6ъа, шамахамзар зегьы атъым хьыё6ъа рыр0еит.

А8сны афырха7а щъа ахьё змоу ауаюы зны сиаз7ааит упансионат ахьё 8сышъала изкыдмызи щъа. Уи иаарласны исырэыцуеит ищъеит. Ирэыцит, аха и8шёаны, урысшъала мацара.

А8сны ада 5ьара иу8ылом ахьё ахьыршьо, иахьеи0арго. Ус еи8ш, ща6ала6ь-щащ0ны -6ала6ь ю-хьёык амоуп4 а8суа хьёы Айъа, нас Сухум.Айъа а6ала6ь акъакь6ъа зегьы аурыс хьыё6ъа рхуп.Амала 5ьоукы еи0аган а8сышъала ирщъалоит Маиак- Алашарбага, Новыи раион- Араион эыц, Старыи посиолок- Ажъытъ щабла ущъа.

Уажъы ааигуа актъи акласс айны итъоу, а8суа школ и0оу лыр7ага шъйъы «Анбан» дайьак са8хьеит. Уа а8суа жъа6ъа иреицакны иахьаныз азымхозшъа, сыр7аю «Константиновна» лыхьёуп щъа салщъеит ахъы3ы. Ус ш8акъу, а8суала лыхьё бзымдырёо анысщъа, ахъы36ъа зегьы ус оуп ишырщъо щъа лщъеит.

Аёбара аус айны а8суа бызшъа алагаларазы дара а5ьабаа ибеит В. Щараниа, имюа8игахьан аёбара аус аилыргара а8сышъала. Даэын аёбара аус айны иа0аху атериминалогиатъ жъар аус адулара. Абар0 зегьы даарйъыхны, уара уаам0а цеит щъа атъанчарахьы дрышь0ит, иахьатъи щаищабыра анааи.

Сгу иаанагоит иазхоуп щъа ар0 реи8ш ийоу, 7ыхъа87ъара змам аэыр8штъ6ъа раагара.   Ща8с0азаара аган6ъа зегьы рэы иу8ылоит, и7егь ухы еилазгаша а8суа бызшъа ы7азырбго афа6т6ъа. Згъы иамыхъо ёъыр дйалозаргьы,  а8суа бызшъа иахьа хыла8ш дшамам атъы сымщъар ауам. Иа0ахума, зныкымкъа ирщъахьоу4 абызшъа зцъыёыз амила0 шыёуа атъы еи0а аи0ащъара.

Срыз7аауеит иахьатъи аищабыра4 А8сны Ахада Сергеи Уасил-и8а Бага8шь, А8сны Ахада иха0ы8уаю-Алы6ьсандр Золотинск-и8а Ан6ъаб, А8ыза-министр Сергеи Мирон-и8а Шамба, Жълар Реизара аищабы-Нугзар Нури-и8а Ашъба  шъа6ъшаща0ума а8суа бызшъа а0агылазаашьа дара ишыуадаюу1  Даэакала иущъозар4 щара а8суаа щхатъы бызшъа мап ацъащкырц щгу и0оума1 Ирщъоит ауаа рбызшъа  р0ахымзар аищабыра  ирхароузеи щъа. Шъаргьы ус шъгу иаанагома1 Мамзаргьы А8сны аищабыра аламырхъёакъа,  аинтелегенциа рхала ари аус аёбара  рылшома1 Ижъдыруама абызшъа мап ацъыкра ачымазара зыхйьаз1 Ижъдыруама ийа7атъу ари ачымазара ахъшътъразы1 Изус0цъада ари ачымазара зхъышътъраны ийоу1  Абар0 еи6ъысы8хьаёаз аз7аара6ъа р0ак  жъдыруазар, уажъраанёа эым0ёакъа шъызтъои1 А0ак шъзымдыруазар, аилкаара шъзаэымзеи1

Аз7аара рыс0ар с0ахуп А8суа  интелегенциа рха0арныкцъа4 А8сны Анаука6ъа ракадемиа ахада ШЬ. Арыс0аа, ААУ аректор А. ГЪарамиа, А8суа07ааратъ институт адиректор У. Аюыёба., Ашъйъыююцъа Реидгыла  ахантъаю Т. №аниа Ашъйъыююцъа Рассоциациа ахантъаю М. Лашъриа. Избан абас а8суа щъын6аррра айны а8суа  бызшъа хыла8шыда изынхазеи1

Сиаз7аар с0ахуп Адунеизагьтъи  а8суа-абаза Аконгресс аищабы Т. Шамба, Апарта6ъеи  жълар реиэкаара6ъеи рещабацъа4 Избан а8суа бызшъа апроблема хырюа зашъ0озеи1 Сраз7аарц с0ахуп згъыш8ы хьыла ича8оу а8суаа  рха0а6ъа4 Ахьё рыз0аз рыжълар аиаёаара иаэызар, изыр0ахузеи уи ахьё1

В.Г.Арёынба иа8хьагылара ала, зы6ьюыла ауаа8сыра рхы а6ъ7аны иаагоу аха6ъи0ра, а8суа мила0 реи6ъырхара аус, – щамдырра, ща8сыцъгьара, щалшара6ъа рма3хара ущъа ирыхйаны, хъы3ы-хъы3ла щампы7йьара иаэуп.

И.Къ7ниа

ИАЩ)АХУМА А*СУА БЫЗШЪА

Изыхйозеи

Аус узыхцъажъо, мамзаргьы узлаго ц6ьа и07ааны иумамзар иущъогь иашахом, ийоу7огь л7шъа аиуам.

Зайа абыр7кал икылхны уазнеиуа айара, убриайара уусгьы маншъалахоит. Амала абыр7кал акылхра ушаэу, аам0а уцъцар зынёаскгьы, акагьы узыйа7аёом. Ари сара стъала аксиомоуп иарбан усзаалак айны.

Убас ийоуп а8суа бызшъа ахархъара а0агылзаашьа а07аара, аз7аара айынгьы.

Сэазысшъоит а8суа бызшъа апроблема зыхйо щъа сгу иаанаго реи6ъ8хьаёара4

А8суа бызшъа шьа6ъгылоуп шь0ыбжьы рацъала, ари иецырдыруа усуп. Ашь0ыбжь6ъа рыррацъра ганкахьала беиароуп, аха даэа ганкахьала а7ара арцъгьоит. Атъым бызшъала иааёоу илымща аднакылара дара иазыцъгьоуп. Убри иахйьаны шамахамзар атъым бызшъала иааёоу ауаюы а8суаа рыбжьара анхара даналагалак а8сшъа а7ара изыцъгьахоит, и7аёом. Амала а8суа бызшъала иааёоу, изымариоуп а8сшъа еища имариоу абызшъа а7ара. Абри иахйьаны алаз6ъа, ажъытъан а8суаа ирыланагалаз, рбызшъ аиааит а8суа бызшъа. Убри ицъырнагеит даэа мила0к- агыр6ъа. Ари асмилиациатъ процесс лабэаба иащнарбоит, 8ыхьа Самырзайан захьёыз арегион айны инхоз р0оурых щанахъа8шуа. Ари апроцесс абжьыуаа аланагалахьан, а7ыхътъантъи идыру ах0ыс6ъа иааныркылеит акъмзар.

Иахьа А8сны аурыс бызшъа ащра ауеит. Аурыс6ъа рха0а6ъа рыдагьы, егьыр0 амила06ъагьы урыс бызшъоуп щара щзын ирщъо, щара щбызшъала аёъгьы дщацъажъарцгьы ихахьы иааимгацт, щаргьы уи щашь0ам. А8суа бызшъа здыруа а8суаа атъым дгьыл айнытъ раагара а0ы8ан, ийащ7еит аи6ъшаща0ра, аурыс6ъа А8сны инзырхо. Адемографиатъ катастрофа а8суаа щаз0агылоу иацыр7оит. Ари а8суара шы7анарбго иазымхъцит щдепутатцъа, щаищабыра. Ур0 зызхуцуаз даэакызар акухап.

Иахьа иеицырдыруа усуп,21-тъи ашъышы6ъсаз хы8хьаёарала 150000 иреи7оу хазы инымхо абызшъа6ъа шыёуа. Уи ар7абыргуеит иахьа аглобалтъ информациатъ дырры0ара6ъа иааныркыло а0ы8 ауаюы и8с0азаара айны. Щара а8суаа А8сны аюны7йа щхы8хьаёара акырёа уи иеи7оуп. Насгьы щара А8сны а8сшъа зщъо компактла хазы щанхаёом. Щара ищала8соуп, еища ииашоуп иащщъар, щала8соуп атъым бызшъ ду. Атъым бызшъа зщъо, ахьеищау амацара адагьы щара иаащакършаны щазыёруеит, щагълатъоуп ателе-радио, аинтернет ущъа аинформациа атъым бызшъала ийар7о. Ари аглобалтъ процесс еищамхозар, еи7ахашьа амаёам.

Абызшъа ауаюы8сы ра8хьа изи0аху ихы аланыйъигарц азоуп. Абызшъа хым8ада инаннагёоит а8хьа аматериалтъ функциа, нас адоущатъ ус. Иара адоущатъ ус а8хьа ищаргыларгьы, убригьы аматериалтъ йазшьа амоуп абызшъ азы. Абар0 аус6ъа иаща имарианы иназыгёо абызшъа есымша а8ыжъара агоит. Зымэхак дуу абызшъа (А8сны азы иахьа аурыс бызшъа9 иаланагалоит, иианагоит ахахьы исщъаз афункциа6ъа рынагёара, и0шъоу абызшъа6ъа ирымхны. Даэакала иущъозар, а8суа бызшъа здыруа иеи7ахац8хьаёа, има3ьхацы8хьаёа афункциа иаща има3ьхоит- афункциа ма3ьхац8хьаёа издыруа, из7арц з0аху и7егь иеи7ахоит.

Абар0 хыхь иеи6уы8хьаёаз иреалтъу афа6т6ъа ирыхйаны, икуадахеит а8суаа щаюны7йа а8суа бызшъа апозициа, икуадахеит ахдырра. А7ыхътъантъи ажъашы6ъс6ъа рыюны7йа, амила0тъ-ха6ъи0ратъ 6ъ8ара6ъа акыр щарэыхазаргьы,щбызшъа аганахь ус ийамлеит. Щбызшъа апроблема 7арадыррала, йушрала щажълар рыйны ишахъ0оу инагаёам. Щара щахдырра абызшъа аганхь ала илайуит. Мап ацъыкра щалагеит щхатъы бызшъа, имодахеит атъым бызшъа. Ари дыр7абыргуеит, аибашьр ццышъ иал7ыз, А8сны ахьчаразы зхы-зы8сы а6ъыз7аз, абызшъа аус айны, рпатриотизм аёра, азымхъыцра.

Абар0 обиективтъ фа6т6ъа, ур0 инарыцлаз асубиективтъ з7аара6ъа иланарйъит а8суа интелегенциа инеидкылан рылшара6ъа. А8суа интелегенциа рылшара алайъра, иланарйъит ажълар рылшарагьы. А8суа бызшъа а0агылазаашьа аз7аара, гуалас ишрымоугьы, изалымшеит шьаэа яъяъак айа7ара.Акы, уи а8ырхагоуп аполитикатъ процес6ъа А8сны аюны7йа ицо а8суа интелегенциа еийъызшаз, юба-иазхом адырра, агъыблра, апатриоттъ цъанырра. Абрайа аинтелегенциа анысщъо сара уахь иалас7о анаука аусзуюцъа, ашъйъыююцъа, айазара иалахъу рымацара ракъым,уахь иалоуп ачынуаа, аполитикцъа, ар7аюцъа ущъа 7арадыррала зхы ныйъызго зегьы. Имариам ари аус а0ы8 а6ъ7ара залшом, елкаамкъа абызшъа политикатъ хырхар0а. Абызшъа аполитикатъ хырхар0а, а0ы8 и6ъ7амкъа, изалшахом абызшъа апроблема аёбара.

В. Арёынба, уи аполитикатъ хырхар0а иазкны зныкымкъа ащъам0а6ъа йаи7еит, иагьалиххьан. Иха0агы шьаэа-шьаэала а8суа бызшъа амырёра, арэиара даэын, аам0а цъгьа дшалагылазгьы.

Иахьатъи А8сны аищабыра, уи иаартны мап ацъырымкызаргьы, аус айны, Жириновски- изышъ0ахузеи нарха змам шъбызшъа-зщъаз иаща изааигъазар йалап.

А8сны аполитикатъ еищабыра ари аус, ибжамэамны разнеира а7а7яъы даара кыр а7анакъуеит. Уи иаанаго, дара ирбом а8суа бызшъа аперспектива. Ирбаргьы р0ахымзар йалап.

Ирацъоуп а8суа бызшъа, аи6ърхашьа амюа6ъа4 сара ха0ала исымоуп, сазыхиоуп ур0 ажъалоагала6ъа рыйа7ара, аха арайа избом иа8саны уажъазы ур0 рцъыргара. Акы за7ъык, сгу иаанагоит хара имгакъа имюа8гатъуп щъа а8суа бызшъа апроблема иазкны аилацъажъара ду. Абри аизара ду айны и6ъыргылатъуп4 иащ0аху иащ0ахыму а8суа бызшъа аи6ъырхара щъа аз7аара. Аизара айны иа0кааны, иаартны иалацъажъатъуп а8суа бызшъа а0агылазаашьеи апереспективеи рыз7аара. Ищъатъуп ари аз7аара шполитикатъ з7аароу, гуманитартъ йазшьа мацарала аёбара шалымшо.Убысйан иелкаахоит, а8суа бызшъа аполитикатъ хырхар0а аразйы. Сгу иаанагом а8суа бызшъа ус мап ацъыркып щъа, аха издыруада ажълар рха0арныкцъа мап ацъыркыр, усйан проблема щауёом, щамгъацъада.Уи щар0ълап.

Абри ала уажъазы, абрайа саангылоит ийа7атъу щъа сгу иаанаго рацъоуп, аха имщъаёакъа.

Акы4 Ийа7атъ6ъоу рацъаны ирщъахьеит иназыгёо, иазыёырюуа дыйам акъымзар.

Юба4 Сара сгъаанагара6ъа, иалшозар, иа0аххозар даэазны

 И Къ7ниа

ИАЩ)АХУМА  А*СУА БЫЗШЪА

Ийа7атъузеи1!

А8суа бызшъа жълар рыбзшъоуп. Абызшъа еи6ъзырхо ра8хьаёагьы ажълар роуп, иёуазаргьы уи агъунаща здхо ажълар роуп. Амала зегьы а0ак8хьы6ура анрыду7а, уи иаанаго хыла8ш дамам ауп. Ащъын06арра-щъын06арразар азеи8ш ус а8хьагыла иоуп ра8хьаёа знапы иану. А8суа бызшъа аёбахъ анащщъо А8сны ащъын06арра иахагылоу роуп ра8хьаёагьы ари аз7аара а0ак8хь6ъра зду.

Иазгъа0атъуп, абас ишыйоу ащъын06арра6ъа зегьы рэы. Ур0 ащъын06арра6ъа рхадацъа 3ыдала хыла8ш ар0оит абызшъа а0агылазаашьа, уи апропаганда. Убас ийоуп Урыстъыла, Франциа, Англиа ущъа зегьы рйны. Убас7ъйьа ийалароуп А8сынгьы, збызшъа ашъар0а и0агылоу щйны и7егь игуцаракны. Абри аус юнапыкала, еи0а исщъоит юнапыкала иазнеироуп А8сны Ахадацъа. А8сны Ахада ила8ш ахызароуп ра8хьаёа А8суа бызшъа апроблема аёбара.

Ус ианыйалалакь ашь0ахь ауп а8суа бызшъа аус аёбара анзалыршахогьы, ианиашахо ийа7атъ6ъоу алацъажъара. Ра8хьаёа ищъатъуп абызшъа аи6ърхаразы анаука шыйам, сара излаздыруа адунеи айны 5ьаргьы ийам уи аюыза а8ышъа ц6ьа узэы8шыша.

 Иага агунамёара сымазаргьы а8суа бызшъа ахыла8шра лайуп щъа, саналагах исщъап ийа7атъу щъа сгу иаанаго аз7аара6ъа рыёбахъ.

А8суа бызшъа афонетика абеиара иахйьаны идыруп а7ара шыуадею. Ра8хьаёагьы уи уадеюуп изызщахьоу збызшъа 0ышънтъалахьоу ауаюы изы. Убри айнытъ а8суа бызшъа аи6ърхара азыщъа дара акра7анакуеит ахъ3ы дышхъа3ёоу ир7ара. Абызшъа ахъ3ьы игъникыларазы, аёайы иацъалажъатъуп а8сышъала. Уи моу ирщъоит, аёайы ан лымгуар0а дан0оу, иащауеит ан лбызшъа, ан лгъа0ера6уа ицъа иалалоит. Аёайы инаркны ахъ3ь6ъа зегьы иращалозароп а8суа бызшъа, а8суа ашъа. Ажъакала дааёароуп а8суа 8сабара. Иахьа А8сны ус ийам, ахъ3ь6ъа иаарыкършаны иращауа даэа бызшъоуп. А0аацъара6ъа рйны уи иацкла8шуа дара има3ьуп.

Рыцщарас ийоу, ирацъоуп иахьа а8суа 0аацъара6ъа а8сышъала имцъажъо. Арахь ураз7аар ща8сацъоуп рщъоит, амала шамахамзар аюны излацъажъо тъым бызшъоуп.

А8суа 0аацъара6ъа, анацъеи абацъеи идрелыркаатъуп а8суа бызшъа рхъ36ъа дыр7аразыщъа рхымюа8гашьа. Ажъакала а8суа бызшъа а7ара аедиалогиа а87атъуп.

Аха, ищъатъуп, ишырацъоу ещарак а6ала6ь айны, а8суа анацъа, абацъа рха0а6уа а8сшъа ззымдыруа. Арайа ур0 алекциа рза8хьара мацара акагьы иахъом. Ур0 ир0ахуп ацхыраара, рхъ3ь6ъа а8сшъа дыр7ара азы. Абри аус аиэкаара 3ьыдала азхъцра, алацъажъара а0ахуп. Иазы8шаатъуп уи аформа, ийа7атъуп ахар5ь.Эыр8шыган иаазгоит4 А0аацъа злаху ахъ3ьтъы хумарра6ъуа рымюа8гара а8сышъала мацара, есэны а6ала6ь6ъа рыйны. Ус ийоу ахумарра6ъа ахъы3ь6ъагьы ранацъагьы иднар7оит абызшъа. Ахумаарра6ъа иадна8хьало иалагоит атъым мила06ъа рху3ь6уагьы, р0аацъара6ъа.

Абас еи8ш ийоу ахъмарра6ъа, ахъ36ъа абызшъа дыр7арадагь иалшоит ийаларц иэыр8шыгоу хъ3ы ааёар0аны. Ас ийоу аус къльтура еизырщагоуп.

Айуа а6ала6ь айны есыш6ъса уарла-шъарла акузаргьы имюа8ыргоит ахъ3тъы ныщъа6ъа, ур0 зегьы шымюа8ысуа урыс бызшъалоуп.

З7аара дууп ахъу3бащча6ъа русура айны а8суа бызшъа ахархъара. А8суа ху3ьбащча акуша ийамлароуп даэа бызшъак. Уайа аус зуа зегьы ибзиан ирдыруазароуп а8суа бызшъа. А0аацъеи дареи реицъажъара инаркны рус6уъа шьа6ъргылатъуп а8сышъала мацара. Иа0ахуп щъа сгу иаанагоит алеишъа, ахыла8шра.

Даэакала иущъозар и8сахтъуп, ирэыцтъуп, иазхуцттъуп,а8сны ахъу3бащча6ъа реиэкаара азнеишьа. Абрайа ицъырым7ыр залшом ахъу3бащча6ъа шма3ьу аз7аара.Хым8ада ари ахар5ь а0аххоит. Ари асоциалтъ проблема ишазааигъоугьы, иеилкаатъуп абызшъа аз7аара ишадщъалоу.

 Из7аара дууёёоуп, сара излеилыскаауа ала, а8сны ашкол6ъа рйны а8суа бызшъа а7ара а0агылазаашьа. Ищарактъуп а8суа бызшъа а7ара аус А8сны ашкол6ъа зегьы рыйны. А8суа школ6ъа ракузар, иазхозар йалап ацъажъара4 а8суа школ-а8суа школзароуп. Уи 3ьыдала знапы иану ирыд7атъуп ашколхъ3ь6ъа а8сшъа дырр7аразы аконцепциа а8ыр7азы аус.

Исымщъар сгу иауам абрайа даэа гуаанагарак. А8сны ийоу ашкол6ъа а8хьа инаргыланы, а7аратъ система аха0а иша0аху и7аулоу ареформа. Иа0аху 5ьысшьоит уи ареформа хазы алацъажъара, арайа ицъырм7ыр залшом аимак-аиэак. Аха ийам уи ада 8сыхъа.

А7ара аминистрра айны аус зуа ирылымшозар, мамзаргьы ир0ахымзар, иадгалатъуп уи зылшо а7арауаа.

Абрайа ищъатъуп абызшъа ахьыр7о аурок мацара айны акуёам. А8суа школ айны 8сышъала ицъажъароуп уайа аус зуа зегьы. Абуфе0 и7агылоу, а8ссаюцъа ущъа зегьы а8сшъа рдыруазароуп, рхы иадырхъозароуп ашкол аюну7йа. Ашкол а0ыё6ъа цъажъозароп а8сышъала. Сара излаздыруа ала, сымюашьозар, ус ийам а6ала6ь школ6ъа жэпак рыйны.

Иущъар ауеит, а8суа бызшъа а7ара аус иаща иазааигъоуп, атъым бызшъа а7ашьа.

А8сны а6ала6ь6ъа зегьы рйны иаарттъуп а8суа бызшъа а7ара иазку акурс6ъа. Худа-8сада ишьа6ъгылоу ар0 акурс6ъа русура азкызароуп а8суа бызшъа дыр7ара зы6ъра духахьоу ауаа8сыра.

Абызшъа ар7ара, абызшъа ауаа рылар7ъара залшахом ийамкуа ащъын06арратъ концепциа. Иалхтъуп 3ьыдала а7арауаа4 алингвистцъа, ар7аюцъа, аметодистцъа иреияьу злаху акомиссиа. Убар0 рнапхгарала иа87атъуп аёайы иааёара инаркны, аху3ьбащча6ъа, ашкол6ъа, акурс6ъа русуратъ, абызшъа ар7аратъ, методологиа.

Абрайа ищъатъуп а8суа радио, иащарак А8суа телехуа8шра иаанакыло а0ы8 а8суа бызшъа а7ара, арэиара айны. Уи аусура хазы излацъажъатъу усзаргьы, абрайа исщъоит ателехуа8шра йа7атъуп инагёаны 8суа тельехуа8шраны. Ашьыжь инаркны уаха 7хабжьонынёа ирцъажъатъуп а8сышъала. Уи апрограмма ахы инаркны а7ыхуанёа, адырра0ара6ъа зегьы рйны а8суа бызшъа арэиара, ац6ьара, ар7ара аидеиа агулагылазароуп.

А8сны ийоу а7араиур0а6ъа зегьы рйны иахысуазароуп а8суа бызшъа.

А8суа бызшъа аи6урхара, аряъяъуара аус айны, а0ы8 ду аанакылоит адемографиа. Хыхь исщъахьеит 150000 иреи7оу амила0 рбызшъа рзеи6ърхом щъа ийоу агуаанагара а8суа щазгьы ищъоупщъа. Зегь ирдырует а8суаа щхы8хьаёара зайа илайу. И7агь ирыцщароу уи ахы8хьаёара айнытъ а8сшъа здыруа кырёа иеи7оуп. Процентла иугозар иахьа а8сны и6ънхо ирэы8шны а8сшъа здыруа 20 процент иреищам. А8сышъала ицъажъо щаюны7йагьы узыргуам7ша, узырхуцша рацъоуп. Иахьа а8хьара,аюыра здыруа зынёаск има3ьуп. Сара арайа рыёбаху сщъом, юашьарада, гха йам7а6ъа иа8хьо,  июуа ртъы. Ур0 ийалап 1,5 процент ракузар ийоу.

Абрайа уажъ исщъо адемографиа изадысщъало, ауаа8сыра рыррацъара абызшъа апроблема арманшъалоитщъа ийоу агуаанагара азоуп. А8сшъа здыруа ауаа рацъахар щъарас иа0ахузеи абызшъа аи6урхара, арэиара аусгьы аряъяъуоит. Ус акумкуа а8суа жъла, а8суа хыл7ышь0ра иа7анакуа рырацъара, абызшъа рзымдыруазар, а8суа бызшъа арэиара акы иахуараны ийам, иазеицъамзар.

Ус иага ийазаргьы, адемогрфиа аз7аара, а8суаа щаизырщара ус дуны ща8хьа ишь0оуп. Сгу иаанагоит, иа87атъупщъа ищъын06арратъым адемографиатъ фонд.

Адемографиа щаналацъажъо, ищамщъар ауам атъым уаа А8сны иааганы рнырхара аз7аара. Щара а8суаа иага щаэиаргьы изалшахом, ус ирмарианы а8суа бызшъа ащра ауратъ айа7ара, иаанащамкылр ишабалак А8сны атъыла уаюра ры0ара. Сара ха0ала сгу иаанагоит иаанкылатъупщъа ари апроцесс. Убри а0ы8ан ишьа6ъргылатъуп Аща0ыртъ тъылауаю8сыра ахьё. Абри ахьё ры0алатъуп даара ираёаны. Иащщъап, Д.А.Медведев А8сны азха7ара ахилшаз азы. Абри ахьё зхыу ауаа8сыра ирымазароуп азин А8сны анхара.

Иеилкааны ищамазароуп адемографиа аз7аара, ус баша ауаа8сыра рырацъара шакум а8суаа щзын-.щара щзын есымша абызшъа аз7аара а8хьа игылазароуп. Ус анакуха А8сны инхо реищараюык ирдыруазаруп а8суа бызшъа. Уи иа0аххоит аам0а, агъаяьра, аполитикатъ лшара.

Абар0 хыхь ие6ъ8хьаёоу реища ихадоуп а8суа бызшъа афункциа а0агылазаашьа. Абызшъа астатус шь0ымхыкуа ишь0ы7ырц ийаёам афункциа, афункциа шь0ыхымкуа абызшъа ар7ара ус шь0ыхшьа амаёам. Абри сара стъала ихадаро усуп а8суа бызшъа аи6ърхара аз7аара айны. А8суа бызшъа афункциа аряъяъуара азы ирыд7атъуп А8сны араион6ъа, а6ала6ь7ъа, а6ы0а6ъа, аминистрцъа, ащъын06аарратъ комтет6ъа, акомпаниа6ъуа ущъа реищабацъа абызшъа аполитика ашь0ыхра. Ус анакъха ийа7атъуп А8сны аминистрра акобинет аилатъара абри аз7аара аёбара иазкны. А8сны ащъын06арра ахьёала административтъ усура назыгёо зегьы ирдыруазароуп а8сшъа 7ара-дыррала. Уи ад7а йа7атъуп 2012 шы6ъс иан0ало зегьы рзы хым8адатъ усны. Иззымдыруа русура аанрыжьроуп. Иаанклатъуп абызшъа ззымдыруа, ащъын06арратъ усур0а айны рыдкылара.Уи иаанагом абызшъа ззымдыруа аусура рамхра.

Абра эыр8шыган иаазгоит Лиуксембург. Европа агу0а ийоу  ащъын06арра хъ3ьы айны ишынхо алексембургцъа рыдагьы афранцызцъа, анемец-алемсаа ущъа ирацъаны. Амала алиуксембург бызшъа ззымдыруа ащъын06арра айны аусур0а иоуёом.

2012 шы6ъса азы ииастъуп аусеилыргара6ъа а8сышъала А8суа институт, ауниверситет, а8суа школ6ъа, а8суа 6ы0а6ъа зегьы рйны. А8суа институти ауниверситети русуюцъа ирыд7атъуп ауселыргара иахъ0оу ашъй6ъа разырхиара шы6ъсык аюны7йала.

А8суа бызшъа астатус аурыс бызшъа астатус иайарахароуп а6ьаад мацара айны акумкъа. Иеи0асщъоит иахьа ус ийам, ащра ауеит аурыс бызшъа.

А8суа бызшъа ахархъара ащъын06арра айны ишь0ыхымкуа, абызшъа а7ара ашь0ыхра залшом.

Ауаа рхъ3ь6ъа абызшъа дыр7аразы ирымазароуп АМОТИВ. Ийамкъа амотив аёъгьы иузир7аёом абызшъа. Мотивсгьы ийоу абызшъа ахархъароуп ащъын06арраэы, атъыла айны. А8суа бызшъа узымдырёо 6ьафла анхара аналыршаха, насгьы а7арааиур0а айны акузааит, аусур0а айны акъзааит абызшъа ахархъара аныйамла, а8сшъа патугьы аиуам, иагьыр7ом. Ажъакала, а8суа бызшъа афункциа, ахархъара мыряъяъакуа а7ара амотив йалаёом – амотив йамлакуа абызшъа ар7ара аус рэеиша амам.

Сара стъала, абри аформула хыхь ищъоу аксиома хар оуп а8суа бызшъа ауаа ир7арц щ0ахызар.

А8сны и6ъынхо ауаа8сыра ирдыруазаруп ишрыхъ0оу ирдыруазарц аурысшъеи а8сшъеи. Ар0 аюбызшъак ззымдыруа имамзароуп ащъын06арра ама7 азуразы а0ы8. Ща8хьайа убас ишыйало алацъажъатъуп иахьа. Иалхтъуп аэщъара, иры0атъуп ауаа абызшъа6ъа дыр7аразы аам0а.

2012 ш. ийало апарламент ахь алхра6ъа раан юбызшъак, а8сшъеи аурыс бызшъеи ззымдыруа кандидатцъас ры6ыргылара йамлароуп. Ийалап иа8ы7атъызр адепутатцъа рквота хъ-юык рйынёа бызшъак ада ззымдыруа рзы.

Адепутатцъа ащъын06арратъ бызшъа азакуан здызкылаз роуп а8хьаёагьы изыхъ0оу абызшъа ахархъуара аряъяъара иадгылаша.

Хазы сазаа0гылоит еи0ах абызшъа аи6ърхаразы хым8ада иша0аху уи азы аидеиалогиа.Аидиелогиатъ усура ишалагатъу телехъа8шрала, радиола. Ийа7атъуп аизара6ъа, аныщъа6ъа а8суа бызшъа а7ара, арэиара, аи6ърхара иазку. Аха абрайа иеи0а исщъоит4 Ийамлакуа А8сны аищабыра рганахь ала АПОЛИТИКАТЪ ЛШАРА шьаэа яъяъак йа7ашьа шамам.

А7ыхътъан4 20-тъи ашъыш6ъса ан7ъам0азы А8суа жълар ирылшеит аха6ъи0ра агара.Абри а0оурых х0ыс ДУ иамазарц ан7ра. 21-тъи ашъыш6ъсазтъи аби8аракъа ирыдна7еит абызшъа аи6ърхара аз7аара. Даара-даара ицъгьаз аха6ъи0ра агара зылшаз амила0, ийаз7аз и5ьошьаша афырха7ара, сгу иаанагоит ирымам щъа азин а0ынч нхара аан, А?АХАРА.

Абызшъа аи6ърхара, арэиара а7акы а8суа мила0 азы иаанакыло еилкааны ищалщаршароуп аидгылара. 21-тъи ашъыш6саз абызшъа аз7аара а8суаа зегьы щзы идеиа духароуп, ихадазароуп. Сара агура га7ъйъаны исщъоит4 А8суаа щаидызкыло, щаи6ъзырхо, еи6зырхо щщъын06арра щбызшъоуп. Абрайа ианщау аицэакра, аидгылара А*СНЫ иамоуп а8еи8ш бзиа ду. Ажълар ущъын3ьар ауеит аибашью имагу шьхуа ала, аха ажълар анщъын3ьа7ъйьоу абызшъа анщъын3ьаха ауп. Амила0 ахаэра, ашьагу0 абызшъа ауп. Уи аныяъяъаха ияъяъахоит ащъын06арра, ажълар, а7ас, а8суара.

Ус иагьыйалоит.

И.Къ7ниа.